سلامت زنان، به‌ویژه مادران، نقش اساسی در سلامت خانواده و جامعه دارد. زنان نه‌تنها مسئول سلامت خود هستند، بلکه بیشترین مراقبت‌های بهداشتی را برای اعضای خانواده انجام می‌دهند. یکی از مهم‌ترین تهدیدهای سلامت زنان در دنیای امروز، سرطان پستان است.

سرطان پستان بیماری‌ای است که در آن سلول‌های بدخیم در بافت پستان رشد می‌کنند. این سرطان شایع‌ترین سرطان در زنان در بسیاری از کشورهای جهان و همچنین در ایران است و میزان بروز آن رو به افزایش می‌باشد.  این بیماری تا حد زیادی قابل پیشگیری و در صورت تشخیص زودهنگام، قابل درمان است.

اصول خودمراقبتی برای پیشگیری و تشخیص زودهنگام

برخلاف تصور عموم، بیش از ۴۰٪ سرطان‌ها قابل پیشگیری هستند. برای کاهش خطر سرطان پستان:

• سبک زندگی سالم داشته باشید (تحرک بدنی، تغذیه سالم، پرهیز از چاقی)
• از عوامل خطر و عوامل محافظتی آگاه باشید
• در صورت داشتن سابقه خانوادگی سرطان پستان، تخمدان، پانکراس یا پروستات، با مراکز بهداشتی درباره غربالگری ویژه یا آزمایش‌های ژنتیک مشورت کنید

شناخت علائم هشداردهنده سرطان پستان

آگاهی از علائم و مراجعه به‌موقع می‌تواند از پیشرفت بیماری جلوگیری کند.

مهم‌ترین علائم هشداردهنده:

• وجود توده در پستان یا زیربغل 
• تغییر در شکل، اندازه یا سفتی پستان 
• تغییرات پوستی پستان مانند:

- پوست پرتقالی 

  - قرمزی، زخم یا پوسته‌پوسته شدن 

- تغییرات نوک پستان (فرورفتگی، خراشیدگی) 

- ترشح غیرطبیعی از نوک پستان، به‌ویژه اگر:

  - از یک پستان باشد 

  - از یک مجرا خارج شود 

  - خودبه‌خود، مداوم، خونی یا سروزی باشد 

در صورت مشاهده هر یک از این علائم، سریعاً به مرکز بهداشتی یا درمانی مراجعه کنید.

خودآزمایی پستان (BSE)

- از ۲۰ سالگی، هر ماه انجام شود 

- بهترین زمان: هفته اول بعد از پایان قاعدگی

- شامل مشاهده و لمس پستان‌ها و زیربغل

در صورت لمس توده یا مشاهده تغییرات غیرعادی، مراجعه فوری به مراکز بهداشتی ضروری است.

روش‌های تشخیص زودهنگام و غربالگری

- خودآزمایی پستان 

- معاینه بالینی توسط ماما یا پزشک 

- ماموگرافی (به‌ویژه در افراد پرخطر یا با معاینه غیرطبیعی) 

- سونوگرافی در صورت نیاز 

ماموگرافی می‌تواند توده‌های کوچک و غیرقابل لمس را شناسایی کند و نقش مهمی در نجات جان بیماران دارد.

برنامه تشخیص زودهنگام سرطان پستان در ایران

- سطح یک: شناسایی و آموزش توسط ماما یا مراقب سلامت در مراکز بهداشتی 

- سطح دو: ارجاع به پزشک، انجام ماموگرافی، سونوگرافی و در صورت لزوم نمونه‌برداری 

- سطح سه: درمان تخصصی در بیمارستان (جراحی، پرتودرمانی، شیمی‌درمانی یا هورمون‌درمانی)

تشخیص زودهنگام این امکان را فراهم می‌کند که در بسیاری از موارد، فقط توده برداشته شود و نیازی به برداشتن کامل پستان نباشد.

دکتر مهین نظری – دانشیار گروه ارتقای سلامت، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی شیراز